آزمایشگاه

تحلیل دانه‌بندی الک و هیدرومتر: D10، Cu و Cc با مثال

📅 ۱۹ آبان ۱۴۰۵⏱ زمان مطالعه: ۸ دقیقه📶 سطح: مقدماتی✍️ تیم رستاورکس
مناسب برای: مهندس ناظر و محاسبدانشجو
تحلیل دانه‌بندی الک و هیدرومتر: D10، Cu و Cc با مثال

دانه‌بندی اولین آزمایشی است که روی خاک انجام می‌شود و به هر کدام از تحلیل‌های بعدی (طبقه‌بندی، نفوذپذیری، روانگرایی، فیلتر و زهکش) راه می‌دهد. برای ذرات درشت از الک و برای ذرات ریز (کوچک‌تر از ۰٫۰۷۵ mm) از هیدرومتر استفاده می‌شود.

بخش الک: درصد عبوری

خاک خشک به جرم کل M روی ردیف الک‌ها ریخته و لرزانده می‌شود. جرم مانده روی هر الک وزن می‌شود. درصد عبوری هر الک از جرم تجمعی مانده به دست می‌آید:

درصد عبوری = (M − جرم تجمعی مانده) / M × ۱۰۰

مثال: M = ۵۰۰ g، و جرم مانده روی الک‌ها:

الکاندازه (mm)مانده (g)تجمعی (g)عبوری (٪)
#4۴٫۷۵۳۵۳۵۹۳
#1۰۲٫۰۰۶۰۹۵۸۱
#2۰۰٫۸۵۰۸۰۱۷۵۶۵
#4۰۰٫۴۲۵۹۰۲۶۵۴۷
#6۰۰٫۲۵۰۶۵۳۳۰۳۴
#1۰۰۰٫۱۵۰۵۰۳۸۰۲۴
#2۰۰۰٫۰۷۵۵۰۴۳۰۱۴
ته‌الک—۷۰۵۰۰—

اول کنترل افت جرم را بکن: مجموع جرم‌های مانده باید با جرم اولیه یکی باشد (معمولاً افت تا حدود ۱٪ پذیرفته است). اینجا دقیقاً ۵۰۰ g است.

همین محاسبه به‌صورت شیت اکسل آماده است.
در شیت: جدول الک با کنترل افت جرم (حداکثر ۱٪) و محاسبه‌ی درصد عبوری
دیدن شیت و نمونه‌ی خروجی

بخش هیدرومتر: قانون استوکس

ذرات ریز در مایع با سرعت متناسب با مربع قطرشان ته‌نشین می‌شوند. قطر معادل هر ذره از قانون استوکس می‌آید:

D = √[ ۱۸ η / ((Gs − ۱) γw) · L / t ]

که η گرانروی آب (به دما وابسته است)، L عمق مؤثر هیدرومتر و t زمان است. برای هیدرومتر ۱۵۲H، عمق مؤثر L = ۱۶٫۲۹ − ۰٫۱۶۴ R بر حسب cm است (R قرائت هیدرومتر با اصلاح منیسک).

درصد ریزتر از قطر D نسبت به جرم خشک نمونه‌ی هیدرومتر Ws:

N = a · Rc / Ws × ۱۰۰ ، Rc = R − Cd + Ct ، a = ۱٫۶۵ Gs / ((Gs − ۱) · ۲٫۶۵)

Cd اصلاح صفر (قرائت هیدرومتر در محلول ماده‌ی پراکنده‌ساز بدون خاک) و Ct اصلاح دما است.

یک قرائت نمونه: Gs = ۲٫۷۰، دمای ۲۰ درجه‌ی سانتی‌گراد (η = ۱٫۰۰۲×۱۰−۳ Pa·s و Ct = ۰)، Ws = ۵۰ g، قرائت R = ۲۲ بعد از t = ۶۰ min، Cd = ۴ و اصلاح منیسک ۱:

اگر نمونه‌ی هیدرومتر فقط بخش عبوری از الک ۲۰۰ باشد، N را در درصد عبوری از ۲۰۰ ضرب می‌کنند تا نسبت به کل نمونه شود. مثلاً ۳۵٫۶٪ × ۱۴٪ ≈ ۵٫۰٪ از کل نمونه.

منحنی ترکیبی، D1۰ و ضرایب

نقطه‌های الک و هیدرومتر روی یک نمودار با محور افقی لگاریتمی رسم می‌شوند. فرض کن نقاط هیدرومتر (٪ از کل نمونه) چنین باشند:

D (mm)۰٫۰۷۵۰٫۰۵۰۰٫۰۳۰۰٫۰۱۵۰٫۰۰۵۰٫۰۰۲
عبوری (٪)۱۴٫۰۱۲٫۴۱۰٫۶۸٫۲۵٫۰۳٫۰

قطر متناظر با درصد دلخواه با درون‌یابی خطی روی نمودار لگاریتمی به دست می‌آید. نتیجه:

D60 ≈ ۰٫۷۰ mm ، D30 ≈ ۰٫۲۰ mm ، D10 ≈ ۰٫۰۲۵ mm
Cu = D60 / D10 = ۰٫۷۰ / ۰٫۰۲۵ ≈ ۲۸ ، Cc = D30² / (D10 · D60) = ۰٫۲۰۴² / (۰٫۰۲۵۲ × ۰٫۷۰۱) ≈ ۲٫۳۵

برای ماسه، Cu ≥ ۶ و Cc بین ۱ و ۳ یعنی خوب‌دانه‌بندی‌شده. اینجا هر دو برقرار است. ولی چون ریزدانه ۱۴٪ است (بیش از ۱۲٪)، در طبقه‌بندی USCS خاک SM یا SC است و نام نهایی را آتربرگ ریزدانه تعیین می‌کند؛ ببین حدود آتربرگ و طبقه‌بندی USCS.

درصدها: شن (روی الک ۴) = ۱۰۰ − ۹۳ = ۷٪ ؛ ماسه = ۹۳ − ۱۴ = ۷۹٪ ؛ ریزدانه = ۱۴٪ (که حدود ۳٪ آن رس کوچک‌تر از ۰٫۰۰۲ mm است).

انجام در اکسل

خطاهای رایج

جدول الک، منحنی ترکیبی و ضرایب D1۰، D3۰، D6۰، Cu و Cc در شیت اکسل دانه‌بندی الک و هیدرومتر آماده است.

این مقاله آموزشی است. روش آزمایش و جزئیات اصلاح‌ها را از استاندارد مورد استناد پروژه (مثل ASTM D6۹۱۳ و D7۹۲۸) بگیر.

پروژه‌ی تو به آزمایش‌های آزمایشگاهی خاک نیاز دارد؟

در رستاورکس پروژه‌ات را ثبت کن و شرکت‌های ژئوتکنیک را مقایسه کن.

ثبت پروژه در رستاورکس

مقاله‌های تازه را از دست ندهید

ایمیل خود را بگذارید؛ وقتی مقاله یا ابزار جدیدی منتشر شد خبرتان می‌کنیم. بدون هرزنامه، هر زمان بخواهید حذف می‌شود.

مدیر وبلاگ: پرویز عبدی — مدیر ژئوتکنیک با ۲۱ سال سابقه و کارشناس ارشد ژئوتکنیک.

مقالات مرتبط

آزمایشگاه

آزمایش فشار تک‌محوری: qu، cu و E50 با مثال عددی

📅 ۱۹ آبان ۱۴۰۵⏱ ۶ دقیقه📶 مقدماتی

از نیرو و کرنش تا qu با اصلاح سطح مقطع، چسبندگی زهکشی‌نشده cu = qu/2، مدول E50، وضعیت سختی رس و حساسیت St؛ با مثال کامل.

مهندس ناظر و محاسب دانشجو
آزمایشگاه

آزمایش برش مستقیم: محاسبه‌ی c' و φ' اوج و پسماند با مثال

📅 ۱۹ آبان ۱۴۰۵⏱ ۷ دقیقه📶 مقدماتی

از نیروی برشی خام تا تنش برشی، پوش گسیختگی اوج و پسماند، و برازش c' و φ' با کمترین مربعات؛ با مثال سه‌نمونه‌ای و نکته‌ی c' منفی.

مهندس ناظر و محاسب دانشجو
آزمایشگاه

آزمایش تحکیم: محاسبه‌ی Cc، Cr، σ'p و cv با مثال

📅 ۱۸ آبان ۱۴۰۵⏱ ۹ دقیقه📶 متوسط

از داده‌های e–log σ' تا شاخص‌های تراکم‌پذیری، تنش پیش‌تحکیمی، OCR و ضریب تحکیم؛ و تبدیل آن‌ها به نشست و زمان نشست یک لایه‌ی رس، با مثال عددی.

مهندس ناظر و محاسب دانشجو