حدود آتربرگ و طبقهبندی USCS با مثال عددی
دو آزمایش سادهی حدود آتربرگ، بعد از دانهبندی، مهمترین اطلاعات را برای شناخت یک خاک ریزدانه میدهند. با LL و PL میتوانیم نام خاک را بگیریم، رفتار احتمالی آن را حدس بزنیم و دادههای دیگر آزمایشگاه را کنترل کنیم.
سه عدد اصلی
- حد روانی (LL): رطوبتی که خاک از حالت خمیری به روان میرود. با دستگاه کازاگرانده، رطوبت متناظر با ۲۵ ضربه (روش ASTM D4۳۱۸) یا با مخروط سقوطی به دست میآید.
- حد خمیری (PL): کمترین رطوبتی که میشود خاک را به رشتهای به قطر حدود ۳ میلیمتر غلتاند بیآنکه ترک بخورد و خرد شود.
- شاخص خمیری (PI):
PI = LL − PL؛ بازهی رطوبتی که خاک خمیری است.
اگر رطوبت طبیعی خاک (w) را هم داشته باشیم، شاخص روانی از رابطهی LI = (w − PL) / PI میآید. LI نزدیک صفر یعنی خاک در حالت خمیری سفت است و LI نزدیک ۱ یعنی نزدیک به حالت روان.
در شیت: حد روانی چندنقطهای: برازش w بر log N، LL در ۲۵ ضربه و شاخص جریان
دیدن شیت و نمونهی خروجی
نمودار خمیری و خط A
در طبقهبندی یکپارچهی USCS (ASTM D2۴۸۷) نمودار خمیری برای خاکهای ریزدانه به کار میرود. محور افقی LL و محور قائم PI است. دو خط مرجع دارد:
خط A: PI = ۰٫۷۳ (LL − ۲۰) ، خط U: PI = ۰٫۹ (LL − ۸)
خط U حد بالای نقاط واقعی است؛ اگر نقطهای بالاتر از آن افتاد، احتمال خطای آزمایش یا محاسبه هست.
قاعدهی نامگذاری خاک ریزدانه
وقتی بیش از ۵۰٪ خاک از الک شمارهی ۲۰۰ رد شود، خاک ریزدانه است. سپس:
| شرط | LL < ۵۰ | LL ≥ ۵۰ |
|---|---|---|
| بالای خط A و PI > ۷ | CL (رس کمخمیری) | CH (رس پرخمیری) |
| بالای خط A و ۴ ≤ PI ≤ ۷ | CL-ML (رس سیلتی) | — |
| زیر خط A یا PI < ۴ | ML (سیلت) | MH (سیلت پرخمیری) |
خاک آلی (OL و OH) وقتی تشخیص داده میشود که LL نمونهی خشکشده در آون کمتر از ۷۵٪ LL نمونهی خشکنشده باشد؛ به همین دلیل نمونه را قبل از آزمایش نباید در آون خشک کرد.
مثال ۱: رس کمخمیری
نمونهای با LL = ۴۸ و PL = ۲۲ و رطوبت طبیعی ۳۰٪ داریم و ۶۵٪ آن از الک ۲۰۰ رد شده است.
PI = ۴۸ − ۲۲ = ۲۶ ، خط A در LL = ۴۸: ۰٫۷۳ × (۴۸ − ۲۰) = ۲۰٫۴۴ ، LI = (۳۰ − ۲۲) / ۲۶ = ۰٫۳۱
PI = ۲۶ بالاتر از خط A (۲۰٫۴۴) است و LL کمتر از ۵۰، پس خاک CL است. LI = ۰٫۳۱ نشان میدهد در حالت خمیری نسبتاً سفت است.
مثال ۲: رس پرخمیری
LL = ۶۲ و PL = ۳۰، پس PI = ۳۲. خط A در LL = ۶۲ برابر ۰٫۷۳ × ۴۲ = ۳۰٫۶۶ است. PI بالاتر از آن و LL ≥ ۵۰ است، پس خاک CH است. رسهای CH معمولاً تراکمپذیری و تورم/جمعشدگی بیشتری دارند و ملاحظات ویژهی پی میخواهند.
مثال ۳: سیلت
LL = ۴۰ و PL = ۳۰، پس PI = ۱۰. خط A در LL = ۴۰ برابر ۱۴٫۶ است. PI از آن کمتر است، پس خاک ML است. توجه کن که PI = ۱۰ بزرگتر از ۷ است و با وجود این، چون زیر خط A افتاده سیلت است، نه رس. سیلتهای اشباع کمخمیری مستعد روانگرایی هم هستند؛ ببین روانگرایی خاک.
مثال ۴: خاک درشتدانه با ریزدانه
نمونه: ۱۵٪ شن (باقیمانده روی الک ۴)، ۶۷٪ ماسه و ۱۸٪ ریزدانه (رد شده از الک ۲۰۰). ریزدانه LL = ۳۰ و PL = ۱۸ دارد.
- درشتدانه = ۸۲٪؛ سهم شن از درشتدانه = ۱۵ / ۸۲ = ۱۸٪ < ۵۰٪، پس خاک ماسهای (S) است.
- ریزدانه ۱۸٪ > ۱۲٪ است، پس پیشوند را از آتربرگ ریزدانه میگیریم: PI = ۳۰ − ۱۸ = ۱۲ و خط A در LL = ۳۰ برابر ۷٫۳ است.
- PI = ۱۲ بالای خط A و بیش از ۷ است، پس ریزدانهی رسی است: SC (ماسهی رسی).
اگر ریزدانه بین ۵ تا ۱۲٪ بود، خاک دو نماد میگرفت (مثلاً SW-SC). زیر ۵٪ هم با ضرایب Cu و Cc بین SW و SP یا GW و GP تصمیم میگیریم.
انجام در اکسل
- شاخص خمیری:
=LL-PL - خط A:
=0.73*(LL-20) - نام خاک ریزدانه:
=IF(OR(PI<4,PI<0.73*(LL-20)),IF(LL<50,"ML","MH"),IF(LL>=50,"CH",IF(PI<=7,"CL-ML","CL"))) - شاخص روانی:
=(w-PL)/PI
خطاهای رایج
- خشککردن نمونه در آون قبل از آزمایش (آلیبودن را مخفی میکند و LL را تغییر میدهد)
- ترکیب نتیجهی کازاگرانده و مخروط سقوطی در یک گزارش بدون ذکر روش
- ارجاع PL به رشتهی ضخیمتر یا نازکتر از ۳ mm
- نامگذاری فقط با PI بدون بررسی موقعیت نسبت به خط A (مثال ۳)
- فراموشکردن نمونههای درشتدانهی دارای ریزدانه (۵ تا ۱۲٪ دو نماد میگیرند)
همهی این محاسبات (PI، خط A، نام خاک و شاخص روانی) در شیت اکسل حدود آتربرگ و USCS آماده است و نمودار خمیری و گزارش چاپی هم دارد. برای نمونهی دیگر آزمایشگاهی، شیتهای اکسل ژئوتکنیک را ببین.
این مقاله آموزشی است. نامگذاری نهایی را با آخرین ویرایش استاندارد مورد استناد پروژه و نظر مهندس مسئول انجام بده.
پروژهی تو به آزمایشهای آزمایشگاهی خاک نیاز دارد؟
در رستاورکس پروژهات را ثبت کن و شرکتهای ژئوتکنیک را مقایسه کن.
ثبت پروژه در رستاورکسمقالههای تازه را از دست ندهید
ایمیل خود را بگذارید؛ وقتی مقاله یا ابزار جدیدی منتشر شد خبرتان میکنیم. بدون هرزنامه، هر زمان بخواهید حذف میشود.
مقالات مرتبط
آزمایش فشار تکمحوری: qu، cu و E50 با مثال عددی
از نیرو و کرنش تا qu با اصلاح سطح مقطع، چسبندگی زهکشینشده cu = qu/2، مدول E50، وضعیت سختی رس و حساسیت St؛ با مثال کامل.
آزمایش برش مستقیم: محاسبهی c' و φ' اوج و پسماند با مثال
از نیروی برشی خام تا تنش برشی، پوش گسیختگی اوج و پسماند، و برازش c' و φ' با کمترین مربعات؛ با مثال سهنمونهای و نکتهی c' منفی.
تحلیل دانهبندی الک و هیدرومتر: D10، Cu و Cc با مثال
از جرم مانده روی الکها تا درصد عبوری، از قرائت هیدرومتر تا قطر ذرات با قانون استوکس، و محاسبهی D10، D30، D60، Cu و Cc؛ با مثال کامل و فرمول اکسل.