فشار جانبی خاک: ضرایب Ka، K0 و Kp با مثال عددی
پشت هر دیوار حائل، دیوار زیرزمین و گودبرداری یک سؤال ثابت وجود دارد: خاک با چه نیرویی هل میدهد؟ جواب این سؤال با «فشار جانبی خاک» داده میشود و کل طراحی بعد از آن، از واژگونی و لغزش تا ضخامت و آرماتور دیوار، به آن بستگی دارد. اشتباه در یک ضریب این مرحله، همهی محاسبههای بعدی را جابهجا میکند. اگر میخواهی ادامهی مسیر را هم ببینی، کنترل واژگونی و لغزش با همین نیروها در مقالهی پایداری دیوار حائل آمده است. در این مقاله سه ضریب اصلی Ka، K۰ و Kp را میبینیم و یک مثال کامل را با عدد حل میکنیم.
سه حالت، سه ضریب
فشار افقی خاک روی دیوار ثابت نیست و به این بستگی دارد که دیوار چقدر اجازهی حرکت دارد:
- حالت فعال (Ka): دیوار کمی از خاک دور میشود، مثلاً یک دیوار حائل که میتواند چند میلیمتر خم یا بچرخد. خاک «آزاد میشود» و فشار به کمترین مقدار میرسد.
- حالت سکون (K۰): دیوار اصلاً حرکت نمیکند، مثل دیوار زیرزمین که کف و سقف نگهش داشتهاند. فشار بین حالت فعال و منفعل است.
- حالت منفعل (Kp): دیوار بهزور داخل خاک رانده میشود، مثل خاک جلوی پنجهی دیوار حائل. فشار به بیشترین مقدار میرسد و مقاومت خاک است، نه بار.
جابهجایی لازم برای رسیدن به حالت فعال در حد چند دهم درصد ارتفاع دیوار است، ولی برای بسیج کامل مقاومت منفعل چند درصد ارتفاع لازم است. به همین دلیل در طراحی، مقاومت منفعل را معمولاً کاهش میدهند.
در شیت: تا ۳ لایهی خاک با وزن مخصوص بالا و زیر تراز آب
دیدن شیت و نمونهی خروجی
فرمولهای اصلی
رانکین (دیوار قائم، سطح خاکریز افقی، اصطکاک دیوار نادیده):
- Ka = tan²(۴۵° − φ/۲)
- Kp = tan²(۴۵° + φ/۲) = ۱/Ka
حالت سکون برای خاک نرمال تحکیمیافته، رابطهی جاکی: K۰ = ۱ − sin φ. برای خاک پیشتحکیمیافته با نسبت OCR: K۰ = (۱ − sin φ)·OCRsin φ.
کولمب برای دیوار قائم با اصطکاک خاک–دیوار δ و خاکریز افقی:
Ka = cos²φ / [ cos δ · (۱ + √( sin(φ+δ)·sin φ / cos δ ))² ]
در رانکین رانش افقی است. در کولمب رانش با زاویهی δ نسبت به عمود بر دیوار اثر میکند و مؤلفهی افقی آن Pa·cos δ است. معمولاً δ را حدود دو سوم φ میگیرند، به شرطی که سطح تماس واقعاً زبر باشد.
مثال: دیوار ۵ متری با سربار
| پارامتر | مقدار |
|---|---|
| ارتفاع دیوار H | ۵ m |
| خاکریز ماسهای: γ ، φ ، c | ۱۸ kN/m³ ، ۳۲° ، ۰ |
| سربار یکنواخت q | ۲۰ kPa |
| سطح خاکریز | افقی، بدون آب |
گام ۱: ضرایب
- Ka = tan²(۴۵° − ۱۶°) = ۰٫۳۰۷
- Kp = ۱/۰٫۳۰۷ = ۳٫۲۵
- K۰ = ۱ − sin ۳۲° = ۰٫۴۷۰
گام ۲: نمودار فشار فعال
- در بالای دیوار فقط سربار اثر دارد: σh = q·Ka = ۲۰ × ۰٫۳۰۷ = ۶٫۱۵ kPa
- در پایین دیوار: σh = (q + γH)·Ka = (۲۰ + ۹۰) × ۰٫۳۰۷ = ۳۳٫۸۰ kPa
گام ۳: برآیند و نقطهی اثر
- رانش خاک (مثلثی): P۱ = ½·Ka·γ·H² = ½ × ۰٫۳۰۷ × ۱۸ × ۲۵ = ۶۹٫۱۳ kN/m، در ارتفاع H/۳ = ۱٫۶۷ m از کف
- رانش سربار (مستطیلی): P۲ = q·Ka·H = ۶٫۱۵ × ۵ = ۳۰٫۷۳ kN/m، در ارتفاع H/۲ = ۲٫۵۰ m
- برآیند: Pa = ۹۹٫۸۶ kN/m
- ارتفاع اثر برآیند: ȳ = (۶۹٫۱۳ × ۱٫۶۷ + ۳۰٫۷۳ × ۲٫۵۰) / ۹۹٫۸۶ = ۱٫۹۲ m از کف
همین Pa و ȳ ورودی کنترل واژگونی و لغزش هستند: لنگر واژگونی حول پنجه برابر Pa × ȳ است.
مقایسه: رانکین، کولمب و حالت سکون
برای همان خاک (بدون سربار، تا فقط اثر ضریب دیده شود) و با δ = ⅔φ:
| روش | ضریب | رانش افقی (kN/m) |
|---|---|---|
| رانکین فعال | ۰٫۳۰۷ | ۶۹٫۱ |
| کولمب، δ = ۲۱٫۳° | ۰٫۲۷۵ | ۵۷٫۶ |
| سکون (جاکی) | ۰٫۴۷۰ | ۱۰۵٫۸ |
کولمب با اثر اصطکاک دیوار حدود ۱۷٪ رانش کمتری میدهد. اگر دیوار مهارشده یا زیرزمین باشد و حرکت نکند، باید با K۰ کار کرد. با همان سربار ۲۰ کیلوپاسکال، رانش سکون ۱۵۲٫۸ kN/m میشود، یعنی حدود ۵۳٪ بیشتر از ۹۹٫۹ که با Ka به دست آمد. استفاده از Ka برای دیواری که حرکت نمیکند، یکی از رایجترین خطاهای طراحی است.
اثر آب پشت دیوار
فرض کن همان دیوار تراز آب زیرزمینی ۲ متر پایینتر از سطح داشته باشد (γsat = ۲۰ kN/m³ زیر تراز آب). از آن تراز به پایین باید از وزن مخصوص مؤثر γ′ = ۲۰ − ۹٫۸۱ = ۱۰٫۱۹ استفاده کرد و فشار آب را جداگانه اضافه کرد:
- σh مؤثر در تراز آب: (۲۰ + ۱۸×۲) × ۰٫۳۰۷ = ۱۷٫۲۱ kPa
- σh مؤثر در کف: ۲۶٫۶۰ kPa
- فشار آب در کف: u = ۹٫۸۱ × ۳ = ۲۹٫۴۳ kPa
- رانش خاک (مؤثر) = ۸۹٫۰۶ kN/m و رانش آب = ½ × ۲۹٫۴۳ × ۳ = ۴۴٫۱۴ kN/m
- مجموع = ۱۳۳٫۲ kN/m
یعنی فقط با ۳ متر آب پشت دیوار، رانش کل حدود ۳۳٪ از حالت خشک بیشتر شد، با اینکه رانش خاک کمتر شد. به همین دلیل زهکش پشت دیوار (فیلتر و لولهی زهکشی) و راه خروج آب در طرح مهم است.
خاک چسبنده: ترک کششی
برای رس با φ = ۰ و چسبندگی c، فشار فعال σh = γz − ۲c است. نزدیک سطح این مقدار منفی میشود، یعنی خاک میخواهد از دیوار جدا شود و ترک میخورد. عمق ترک کششی z۰ = ۲c/γ است. مثلاً برای c = ۲۵ kPa و γ = ۱۸: z۰ = ۲٫۷۸ m.
- فشار در کف دیوار ۵ متری: ۱۸ × ۵ − ۲ × ۲۵ = ۴۰ kPa
- رانش با در نظر گرفتن ترک: ½ × ۴۰ × (۵ − ۲٫۷۸) = ۴۴٫۴ kN/m
اگر ترک را نادیده بگیری و مثلث کامل را حساب کنی عدد منفی یا کوچک و گمراهکننده میگیری. ترک میتواند با آب باران پر شود و فشار هیدرواستاتیک اضافه کند، پس طراحان محتاط در رسها از چسبندگی کم یا صفر استفاده میکنند.
پنج اشتباه رایج
- استفاده از Ka برای دیوار بیحرکت. دیوار زیرزمین با K۰ طراحی میشود.
- فراموشکردن آب. فشار آب جدا از خاک اضافه میشود و اغلب تعیینکننده است.
- بسیج کامل مقاومت منفعل. برای رسیدن به آن حرکت زیادی لازم است؛ معمولاً ضریب کاهش یا نادیدهگرفتن خاک سطحی (مثلاً یک متر بالایی) اعمال میشود.
- استفاده از چسبندگی خاک پشت دیوار بدون بررسی. چسبندگی در درازمدت و با خیسشدن کاهش مییابد.
- نادیدهگرفتن اثر تراکم و سربار. غلتک سنگین نزدیک دیوار فشار موقت بالاتری ایجاد میکند و سربار ترافیک و ساختمان مجاور باید جداگانه وارد شود.
جمعبندی
ضریب مناسب را از روی شرایط حرکت دیوار انتخاب کن (فعال، سکون یا منفعل)، نمودار فشار را با خاک، سربار و آب جداگانه بساز، و برآیند و نقطهی اثرش را به کنترل پایداری بده. اگر میخواهی این محاسبهها را با لایههای مختلف خاک، تراز آب و سربار بهصورت خودکار و با نمودار داشته باشی، شیت اکسل فشار جانبی خاک رستاورکس دقیقاً همین مسیر را انجام میدهد.
برای ارجاع پروژهی ژئوتکنیک به شرکتهای مهندسی معتبر و پیگیری شفاف آن میتوانی از سامانهی رستاورکس استفاده کنی.
این مقاله آموزشی است و جایگزین طراحی و تأیید مهندس ژئوتکنیک و سازهی پروژه نیست؛ مقدار پارامترها باید از گزارش ژئوتکنیک همان سایت گرفته شود.
شیت اکسل فشار جانبی خاک — فعال، سکون و منفعل با تراز آب، سربار و چسبندگی
مشخصات تا ۳ لایهی خاک (وزن مخصوص، اشباع، φ'، c' و OCR)، سربار و عمق تراز آب را وارد کنید تا فشار جانبی فعال (رانکین)…
مقالههای تازه را از دست ندهید
ایمیل خود را بگذارید؛ وقتی مقاله یا ابزار جدیدی منتشر شد خبرتان میکنیم. بدون هرزنامه، هر زمان بخواهید حذف میشود.
مقالات مرتبط
ظرفیت باربری پی سطحی با مثال عددی: ترزاقی و میرهوف برای پی مربعی
یک مثال کامل دستی برای پی مربعی ۲×۲ متر روی خاک c–φ: ضرایب باربری، ضرایب شکل و عمق، اثر تراز آب و مقایسهی ترزاقی و میرهوف، با اعدادی که در اکسل هم تکرار میشود.
حداکثر عمق گودبرداری قائم در خاک رسی: محاسبه با مثال
گود را تا چه عمقی میشود بدون مهار قائم کند؟ رابطهی Hc = 4cu/γ، اثر سربار و آب در ترکها، خاک c–φ و سه مثال عددی؛ همراه با مواردی که گزارش گودبرداری باید روشن کند.
پایداری دیوار حائل طرهای: واژگونی، لغزش و تنش زیر پی
یک دیوار ۴٫۵ متری را با دست حل میکنیم: فشار رانکین، ضرایب اطمینان، چرا لغزش اول رد میشود و ابعاد را چطور اصلاح کنیم.