آموزش مبانی

فشار جانبی خاک: ضرایب Ka، K0 و Kp با مثال عددی

📅 ۱۰ آبان ۱۴۰۵⏱ زمان مطالعه: ۷ دقیقه📶 سطح: متوسط✍️ تیم رستاورکس
مناسب برای: مهندس ناظر و محاسبدانشجو
فشار جانبی خاک: ضرایب Ka، K0 و Kp با مثال عددی

پشت هر دیوار حائل، دیوار زیرزمین و گودبرداری یک سؤال ثابت وجود دارد: خاک با چه نیرویی هل می‌دهد؟ جواب این سؤال با «فشار جانبی خاک» داده می‌شود و کل طراحی بعد از آن، از واژگونی و لغزش تا ضخامت و آرماتور دیوار، به آن بستگی دارد. اشتباه در یک ضریب این مرحله، همه‌ی محاسبه‌های بعدی را جابه‌جا می‌کند. اگر می‌خواهی ادامه‌ی مسیر را هم ببینی، کنترل واژگونی و لغزش با همین نیروها در مقاله‌ی پایداری دیوار حائل آمده است. در این مقاله سه ضریب اصلی Ka، K۰ و Kp را می‌بینیم و یک مثال کامل را با عدد حل می‌کنیم.

سه حالت، سه ضریب

فشار افقی خاک روی دیوار ثابت نیست و به این بستگی دارد که دیوار چقدر اجازه‌ی حرکت دارد:

جابه‌جایی لازم برای رسیدن به حالت فعال در حد چند دهم درصد ارتفاع دیوار است، ولی برای بسیج کامل مقاومت منفعل چند درصد ارتفاع لازم است. به همین دلیل در طراحی، مقاومت منفعل را معمولاً کاهش می‌دهند.

همین محاسبه به‌صورت شیت اکسل آماده است.
در شیت: تا ۳ لایه‌ی خاک با وزن مخصوص بالا و زیر تراز آب
دیدن شیت و نمونه‌ی خروجی

فرمول‌های اصلی

رانکین (دیوار قائم، سطح خاکریز افقی، اصطکاک دیوار نادیده):

حالت سکون برای خاک نرمال تحکیم‌یافته، رابطه‌ی جاکی: K۰ = ۱ − sin φ. برای خاک پیش‌تحکیم‌یافته با نسبت OCR: K۰ = (۱ − sin φ)·OCRsin φ.

کولمب برای دیوار قائم با اصطکاک خاک–دیوار δ و خاکریز افقی:

Ka = cos²φ / [ cos δ · (۱ + √( sin(φ+δ)·sin φ / cos δ ))² ]

در رانکین رانش افقی است. در کولمب رانش با زاویه‌ی δ نسبت به عمود بر دیوار اثر می‌کند و مؤلفه‌ی افقی آن Pa·cos δ است. معمولاً δ را حدود دو سوم φ می‌گیرند، به شرطی که سطح تماس واقعاً زبر باشد.

مثال: دیوار ۵ متری با سربار

پارامترمقدار
ارتفاع دیوار H۵ m
خاکریز ماسه‌ای: γ ، φ ، c۱۸ kN/m³ ، ۳۲° ، ۰
سربار یکنواخت q۲۰ kPa
سطح خاکریزافقی، بدون آب

گام ۱: ضرایب

گام ۲: نمودار فشار فعال

گام ۳: برآیند و نقطه‌ی اثر

همین Pa و ȳ ورودی کنترل واژگونی و لغزش هستند: لنگر واژگونی حول پنجه برابر Pa × ȳ است.

مقایسه: رانکین، کولمب و حالت سکون

برای همان خاک (بدون سربار، تا فقط اثر ضریب دیده شود) و با δ = ⅔φ:

روشضریبرانش افقی (kN/m)
رانکین فعال۰٫۳۰۷۶۹٫۱
کولمب، δ = ۲۱٫۳°۰٫۲۷۵۵۷٫۶
سکون (جاکی)۰٫۴۷۰۱۰۵٫۸

کولمب با اثر اصطکاک دیوار حدود ۱۷٪ رانش کمتری می‌دهد. اگر دیوار مهارشده یا زیرزمین باشد و حرکت نکند، باید با K۰ کار کرد. با همان سربار ۲۰ کیلوپاسکال، رانش سکون ۱۵۲٫۸ kN/m می‌شود، یعنی حدود ۵۳٪ بیشتر از ۹۹٫۹ که با Ka به دست آمد. استفاده از Ka برای دیواری که حرکت نمی‌کند، یکی از رایج‌ترین خطاهای طراحی است.

اثر آب پشت دیوار

فرض کن همان دیوار تراز آب زیرزمینی ۲ متر پایین‌تر از سطح داشته باشد (γsat = ۲۰ kN/m³ زیر تراز آب). از آن تراز به پایین باید از وزن مخصوص مؤثر γ′ = ۲۰ − ۹٫۸۱ = ۱۰٫۱۹ استفاده کرد و فشار آب را جداگانه اضافه کرد:

یعنی فقط با ۳ متر آب پشت دیوار، رانش کل حدود ۳۳٪ از حالت خشک بیشتر شد، با اینکه رانش خاک کمتر شد. به همین دلیل زهکش پشت دیوار (فیلتر و لوله‌ی زهکشی) و راه خروج آب در طرح مهم است.

خاک چسبنده: ترک کششی

برای رس با φ = ۰ و چسبندگی c، فشار فعال σh = γz − ۲c است. نزدیک سطح این مقدار منفی می‌شود، یعنی خاک می‌خواهد از دیوار جدا شود و ترک می‌خورد. عمق ترک کششی z۰ = ۲c/γ است. مثلاً برای c = ۲۵ kPa و γ = ۱۸: z۰ = ۲٫۷۸ m.

اگر ترک را نادیده بگیری و مثلث کامل را حساب کنی عدد منفی یا کوچک و گمراه‌کننده می‌گیری. ترک می‌تواند با آب باران پر شود و فشار هیدرواستاتیک اضافه کند، پس طراحان محتاط در رس‌ها از چسبندگی کم یا صفر استفاده می‌کنند.

پنج اشتباه رایج

  1. استفاده از Ka برای دیوار بی‌حرکت. دیوار زیرزمین با K۰ طراحی می‌شود.
  2. فراموش‌کردن آب. فشار آب جدا از خاک اضافه می‌شود و اغلب تعیین‌کننده است.
  3. بسیج کامل مقاومت منفعل. برای رسیدن به آن حرکت زیادی لازم است؛ معمولاً ضریب کاهش یا نادیده‌گرفتن خاک سطحی (مثلاً یک متر بالایی) اعمال می‌شود.
  4. استفاده از چسبندگی خاک پشت دیوار بدون بررسی. چسبندگی در درازمدت و با خیس‌شدن کاهش می‌یابد.
  5. نادیده‌گرفتن اثر تراکم و سربار. غلتک سنگین نزدیک دیوار فشار موقت بالاتری ایجاد می‌کند و سربار ترافیک و ساختمان مجاور باید جداگانه وارد شود.

جمع‌بندی

ضریب مناسب را از روی شرایط حرکت دیوار انتخاب کن (فعال، سکون یا منفعل)، نمودار فشار را با خاک، سربار و آب جداگانه بساز، و برآیند و نقطه‌ی اثرش را به کنترل پایداری بده. اگر می‌خواهی این محاسبه‌ها را با لایه‌های مختلف خاک، تراز آب و سربار به‌صورت خودکار و با نمودار داشته باشی، شیت اکسل فشار جانبی خاک رستاورکس دقیقاً همین مسیر را انجام می‌دهد.

برای ارجاع پروژه‌ی ژئوتکنیک به شرکت‌های مهندسی معتبر و پیگیری شفاف آن می‌توانی از سامانه‌ی رستاورکس استفاده کنی.

این مقاله آموزشی است و جایگزین طراحی و تأیید مهندس ژئوتکنیک و سازه‌ی پروژه نیست؛ مقدار پارامترها باید از گزارش ژئوتکنیک همان سایت گرفته شود.

🧱

شیت اکسل فشار جانبی خاک — فعال، سکون و منفعل با تراز آب، سربار و چسبندگی

مشخصات تا ۳ لایه‌ی خاک (وزن مخصوص، اشباع، φ'، c' و OCR)، سربار و عمق تراز آب را وارد کنید تا فشار جانبی فعال (رانکین)…

مشاهده محصول

مقاله‌های تازه را از دست ندهید

ایمیل خود را بگذارید؛ وقتی مقاله یا ابزار جدیدی منتشر شد خبرتان می‌کنیم. بدون هرزنامه، هر زمان بخواهید حذف می‌شود.

مدیر وبلاگ: پرویز عبدی — مدیر ژئوتکنیک با ۲۱ سال سابقه و کارشناس ارشد ژئوتکنیک.

مقالات مرتبط

آموزش مبانی

ظرفیت باربری پی سطحی با مثال عددی: ترزاقی و میرهوف برای پی مربعی

📅 ۲۳ آبان ۱۴۰۵⏱ ۹ دقیقه📶 متوسط

یک مثال کامل دستی برای پی مربعی ۲×۲ متر روی خاک c–φ: ضرایب باربری، ضرایب شکل و عمق، اثر تراز آب و مقایسه‌ی ترزاقی و میرهوف، با اعدادی که در اکسل هم تکرار می‌شود.

مهندس ناظر و محاسب دانشجو
آموزش مبانی

حداکثر عمق گودبرداری قائم در خاک رسی: محاسبه با مثال

📅 ۲۰ آبان ۱۴۰۵⏱ ۸ دقیقه📶 متوسط

گود را تا چه عمقی می‌شود بدون مهار قائم کند؟ رابطه‌ی Hc = 4cu/γ، اثر سربار و آب در ترک‌ها، خاک c–φ و سه مثال عددی؛ همراه با مواردی که گزارش گودبرداری باید روشن کند.

مهندس ناظر و محاسب دانشجو
آموزش مبانی

پایداری دیوار حائل طره‌ای: واژگونی، لغزش و تنش زیر پی

📅 ۶ آبان ۱۴۰۵⏱ ۷ دقیقه📶 متوسط

یک دیوار ۴٫۵ متری را با دست حل می‌کنیم: فشار رانکین، ضرایب اطمینان، چرا لغزش اول رد می‌شود و ابعاد را چطور اصلاح کنیم.

مهندس ناظر و محاسب دانشجو